Groene Ruimte: Kennis- en innovatieopgaven - Ambities voor de 21e eeuw

Beleidssamenvatting NRLO-rapport 98/19

De groene ruimte in de 21e eeuw

• Aan de kwaliteit van de groene ruimte worden steeds hogere eisen gesteld; hoe kunnen we daaraan voldoen?
• De economische eenwording van Europa vergroot de economische dynamiek, waardoor de druk op de (groene) ruimte van Nederland wordt versterkt.
• Hoe gaan we om met de toenemende verstedelijking, de infrastructuur, de groene ruimte, en hoe brengen we die in onderlinge samenhang?
• Hoe kunnen we bodem en water schoon krijgen en houden voor landbouw, natuur, recreatie en andere functies?
• Waar kan ruimte worden gevonden voor de landbouw, voor natuur, voor recreatie en voor wonen en in hoeverre kunnen die functies worden gecombineerd?
• In hoeverre kunnen andere economische dragers naast de landbouw in de groene ruimte investeren en daarmee bijdragen aan een vitaal platteland?
• Hoe kan de overheid gunstige condities voor ruimtelijke kwaliteit scheppen en tegelijk zo veel mogelijk overlaten aan de regio?

De beleidsagenda voor de groene ruimte wordt in toenemende mate vanuit een internationaal perspectief opgesteld. Mede vanuit dat perspectief worden als hoofdfuncties van de groene ruimte gezien:

• economische productieruimte voor landbouw en andere sectoren;
• een aantrekkelijke woon- en leefomgeving;
• strategisch voorraden van water(systemen), ruimte, biodiversiteit, landschap en cultuurhistorie.

De komende jaren zal er veel geld worden besteed aan investeringen die de infrastructuur moeten verbeteren en uitbreiden. Die staan in het teken van een impuls voor de ruimtelijk-economische structuur en een duurzame economische ontwikkeling. Een van de uitdagingen ligt in de aanwending van deze ruimtelijke investeringen voor kwaliteitsversterking van de groene ruimte.

Uitvoering van de beleidsagenda doet een groot beroep op het innoverend vermogen van allen die bij de groene ruimte zijn betrokken. De beleidsopgaven hebben een sterk integratief karakter. Er zal gezocht moeten worden naar wegen waarlangs combinaties van functies kunnen worden ontwikkeld en afgewogen, groene kwaliteit kan worden versterkt, stad en land en economie en ecologie worden verzoend en nieuwe coalities kunnen worden gevormd die private en publieke belangen kunnen verenigen.

Prioritaire kennis- en innovatiethema's

1. Internationalisering en groene ruimte
Hoe kan de Nederlandse groene ruimte in de komende decennia zodanig worden ontwikkeld dat optimaal wordt ingespeeld op de problemen en kansen van toenemende internationalisering?

2. Kwaliteit en leefbaarheid van de multifunctionele groene ruimte
Hoe kan de kwaliteit en leefbaarheid van de multifunctionele groene ruimte worden versterkt, rekening houdend met de grote regionale verscheidenheid?

3. Interactie tussen stad en land
Het is in de komende decennia voor publieke en private actoren een belangrijke opgave om te werken aan nieuwe concepten van samenhang tussen stad en land tegen de achtergrond van het geleidelijk loslaten van concentratie van de verstedelijking en een minder krachtige positie van de landbouw.

4. Sturing van processen in de groene ruimte
Het komende decennium zal bij de ontwikkeling van de groene ruimte gezocht worden naar aansturings- en coördinatiemechanismen die passen bij nieuwe evenwichten tussen markt, staat en samenleving.

De kennisinfrastructuur voor de groene ruimte

Kennisontwikkeling voor de vier genoemde thema's stelt hoge eisen aan de kennisinfrastructuur. Deze kan aan die eisen op dit moment maar zeer ten dele voldoen. Dat heeft te maken met aan de ene kant de specifieke voorwaarden waaraan het onderzoek voor de vier thema's moet voldoen en aan de andere kant de kenmerken van de huidige kennisinfrastructuur voor de groene ruimte. In de tabel staan kort samengevat op welke punten de gewenste kennis en de kennisinfrastructuur afwijken van de bestaande.

Kenmerken	Nu	Gewenst
Kennis oriëntatie stad - land kennis - innovatie onderzoek - ontwerp disciplinaire oriëntatie	sectoraal gescheiden gescheiden gescheiden monodisciplinair	integraal stad en land interactieve kennis geïntegreerd multi- en interdisciplinair
Kennisinfrastructuur identiteit groene ruimte capaciteit onderdelen aansturing rol KCW publieke - private kennis	onduidelijk gering gescheiden verkokerd beperkt gescheiden	duidelijk adequaat verbonden geïntegreerd krachtige groene partner wederzijdse doorstroming

De conclusie is dat er een forse spanning bestaat tussen:

• enerzijds de eisen die aan nieuwe kennis en innovatie voor de groene ruimte worden gesteld: integraal, integratie van stedelijke en rurale kennis ('rubaan'), interdisciplinair, interactief; en
• anderzijds de kenmerken van de huidige kennisinfrastructuur: versnippering, verkokering, stedelijke en rurale kennis gescheiden, weinig diepgang, weinig ontwerpgericht, onderzoek en innovatie in gescheiden domeinen.

1. Een impuls voor de groene ruimte: naar een kennis- en innovatienetwerk

Het onderzoek voor de groene ruimte zou aanzienlijk aan diepgang en relevantie winnen wanneer er een netwerk zou worden gecreëerd dat de verschillende onderdelen van de kennis- en innovatie-infrastructuur met elkaar in verbinding brengt. Het gaat er daarbij om bruggen te slaan tussen kennis- en technologieontwikkeling en innovatieprocessen, tussen stedelijke en rurale kennis, tussen onderzoeken en ontwerpen en tussen -, - en -kennis.
Die overbruggingsfunctie zou door een kennis- en innovatienetwerk Groene Ruimte goed kunnen worden vervuld. Daarbij zou gebruik kunnen worden gemaakt van de werkwijze in en de ervaringen met het netwerk LWI (Land, Water, Milieu, Informatietechnologie) dat in het kader van ICES 1 in het leven is geroepen.
Om werkelijk substantie te krijgen zou naar analogie met de financiering van het LWI-netwerk gedacht moeten worden aan een rijksaandeel in de orde van ƒ 30 mln.

Vier acties kunnen een GR-netwerk tot leven brengen.

Actie 1: Een onderzoekprogramma voor stad en land
Een eerste stap in de richting van een GR-netwerk zou kunnen worden gezet door een programma voor fundamenteel en strategisch onderzoek naar de interactie van stad en land in uitvoering te nemen. Een dergelijk programma is inmiddels in opdracht van de NRLO en het Netwerk RO opgesteld.

Actie 2: Een stimuleringsprogramma voor het beleidswetenschappelijk onderzoek groene ruimte
Een stimuleringsprogramma kan bijdragen aan een versterking van de beleidswetenschappelijke inbreng bij de ontwikkeling van de groene ruimte en tegelijk aan strategische samenwerkingsverbanden tussen het KCW en beleidswetenschappen elders.

Actie 3: Een innovatieprogramma reconstructie varkenshouderijgebieden: een kennis- en innovatienetwerk
De uitdaging die hier ligt is om ten behoeve van de sterk integrale aanpak die voor de reconstructie nodig is, een kennis- en innovatienetwerk op te bouwen. Bij dit programma wordt vanuit de innovatieopgave op kennis- en kundeontwikkeling gestuurd. De breedte van de innovatieopgave vindt zijn pendant in de benodigde kennisontwikkeling waarbij een groot aantal disciplines nodig zijn.

Actie 4: Een innovatieprogramma valorisatie van recreatie en toerisme via een ketenbenadering
In een verrichte NRLO-studie is gebleken dat een markt-, keten- en netwerkbenadering voor plattelandsontwikkeling in potentie veelbelovend is. Een innovatieprogramma zou de mogelijkheid bieden om voort te bouwen op de eerste aanzetten van toepassing van een ketenbenadering op recreatieve en toeristische potenties.

2. Versterking van het KCW als partner in een GR-netwerk

Het KCW dient als partner in een GR-netwerk voldoende kwaliteit en kwantiteit te hebben. Deze zijn nu onvoldoende om de thema's die hiervoor werden beschreven voldoende af te dekken. De capaciteit die wordt ingezet is met name ontoereikend op de volgende drie gebieden:

• Onderzoekend ontwerpen is zwak ontwikkeld. Daarmee wordt een werkwijze bedoeld waarbij innovatieve ontwerpen voor ruimtegebruik via nader onderzoek op hun oplossend vermogen worden beproefd en waarbij tevens maatschappelijk draagvlak kan worden gepeild en verworven. De mogelijkheden van ICT voor participatieve besluitvorming zijn veelbelovend en dienen beter te worden benut.
• Het toegepast beleidswetenschappelijk onderzoek is zwak in het bijzonder het onderzoek over de toepassing en toetsing van het interactieve stuurconcept in praktijksituaties. Dat onderzoek dient enerzijds theoretische voeding te krijgen vanuit het strategisch samenwerkingsverband met het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek en anderzijds sterk gerelateerd te zijn aan praktijksituaties van plattelandsvernieuwing waarin nieuwe vormen van sturing in relatie tot kennisontwikkeling (joint fact finding) worden beproefd.
• Het onderzoek voor de groene ruimte aan de LUW is onder de maat. Het probleem is niet alleen dat de capaciteit is verdeeld over verschillende onderzoeksinstituten en -scholen maar ook is deze kwantitatief ontoereikend om het groene ruimte onderzoek op toegepaste instellingen te kunnen voeden met inspirerende wetenschappelijke inzichten en methoden.

3. Regionale kennis- en innovatiecentra voor plattelandsontwikkeling

Dit derde voorstel om de spanning tussen eisen aan en kenmerken van de kennisinfrastructuur voor de groene ruimte te verminderen bedoelt een brug te slaan tussen kennisgeneratie en innovatie. Voorgesteld wordt om een drietal regionale centra in te stellen die de vernieuwing van het platteland kunnen ondersteunen en waar interactieve kennisvorming wordt beproefd. Deze centra participeren in vernieuwingsprojecten en zij vormen een schakel tussen de meer op generieke kennis georiënteerde instituten en universiteiten en de actoren met hun ervarings- en gebiedskennis die betrokken zijn bij concrete innovatieprojecten op het platteland.
Het gaat om verschillende typen van informatie en kennis waarover de centra dienen te beschikken dan wel via andere kennisinstellingen ter beschikking kunnen stellen. Het gaat om integrale (multisectoraal), multidisciplinair, ontwerp gerichte, snel inzetbare en gemakkelijk toegankelijke kennis.
Voorts dienen de expertisecentra te participeren in projecten waarin met nieuwe bestuursvormen wordt geëxperimenteerd. Joint fact finding is het trefwoord waarmee dergelijke experimenten en de daarmee verbonden kennisvorming en -uitwisseling wordt aangeduid. In die zin stimuleren zij tevens een meer interactieve wijze van kennisontwikkeling bij de kenniscentra.
De financiering van de expertisecentra zou voor 50% het karakter van een basisfinanciering kunnen hebben terwijl de overige 50% gefinancierd kan worden vanuit de plattelandsvernieuwingsprojecten waarin de centra participeren.

[NRLO Home]