Een maatschappelijk perspectief voor de landbouw

Beleidssamenvatting NRLO-rapport 98/1

Indien vermaatschappelijking van de landbouw wordt nagestreefd, dan vragen verschillende dimensies aandacht:

1. Zorgdragen optimaal te voldoen aan de groeiende diversiteit aan behoeften van consumenten van voedsel en gebruikers van sierteeltproducten en agrogrondstoffen.
2. Zorgdragen voor - uit een oogpunt van landschap, milieu, natuur, welzijn dieren en ethiek - gewenste productiemethoden.
3. Opsporen van, voorzien in en waarborgen van oude en nieuwe waarden, zoals identiteit en cultuurhistorische waarden en de productie van energie, water en milieuvriendelijke stoffen.
4. In samenspel met andere actoren en functies zorgdragen voor een optimaal gebruik van de schaarse (gezamenlijke) ruimte.

Op ieder van deze gebieden doet zich in de komende decennia, naar verwachting, een grote turbulentie voor. De bij de landbouw betrokkenen kunnen de daaruit voortvloeiende problemen percipiëren als bedreigingen, waartegen men zich te weer moet stellen. Maar ook een perceptie van kansen, en uitdagingen om nieuwe wegen te exploreren, is mogelijk. Het zal in belangrijke mate afhangen van de visie en ambities van de bij de landbouw betrokken actoren in welke mate en hoe een nieuw maatschappelijk perspectief voor de landbouw wordt gerealiseerd.

Naar het zich laat aanzien zal aan de verschillende dimensies van vermaatschappelijking van de landbouw het beste kunnen worden voldaan als de landbouw kiest voor transparantie, voor interactie met klanten en samenleving en voor pluriformiteit. Pluriformiteit in relaties met de samenleving, in ruimtelijke ontwikkelingen en in ontwikkelingen op bedrijfsniveau. Op elk van deze drie niveaus is sprake van een omslag.

	Verleden	Toekomst
a. relaties met de samenleving	Stabiele, grotendeels naar binnen gerichte, coalities ("het groene front").	Meervoudige open relaties met de samenleving; dynamisch en tijdelijk.
b. ruimtelijke condities	Eenvormigheid in ruimtelijke en omgevingscondities door op landbouw gerichte cultuurtechnische ingrepen.	Diversiteit in ruimtelijke en omgevingscondities waarin landbouw een plaats heeft in interactie met andere functies en waarbij creatief gebruik wordt gemaakt van regionale verschillen.
c. bedrijfsvoering	Hoge mate van standaardisatie door dominantie van het productietechnologisch perspctief.	Grote diversiteit door het naast elkaar bestaan van verschillende strategische opties voor de ontwikkeling van de landbouw. En-én strategieën in plaats van óf-óf strategieën.

Prioritaire kennisthema's

De uitdagingen voor de sector plaatst het kennissysteem voor nieuwe vragen. Een groot aantal daarvan is in andere NRLO-verkenningen aangegeven ("Markt en Consument", "Globalisering en Agribusiness", "Landbouw en Milieu", "Naar een gezonde veehouderij" en "Groene Ruimte". Enkele van de in die verkenningen genoemde, voor de komende jaren prioritaire, kennis- en innovatiethema's zijn:

• nieuwe configuraties van de agri-food wereldmarkt;
• ontwikkeling van flexibele en duurzame agro-, transport-, distributie- en logistieke ketens;
• verkennen en ontwerpen van systeem-innovaties;
• ontwerpen van strategieën voor vrijwaring en beheersing van dierziekten;
• sturing van processen in de groene ruimte.

In de verkenning "Een maatschappelijk perspectief voor de landbouw" wordt in het bijzonder ingegaan op de sociaal-culturele en ruimtelijke vragen in relatie tot de zich wijzigende positie van de landbouw. Belangrijke thema's in dit verband zijn:

a.Vaststelling en realisatie van wat groeperingen in de samenleving van waarde vinden met betrekking tot landbouw en landelijk gebied

Belangrijke aspecten daarbij zijn:

• De betekenis van het rurale in een urbaniserende samenleving.
• Ontwikkeling van nieuwe private en publieke arrangementen en instrumenten om datgene wat van waarde is in stand te houden en te ontwikkelen.

b.Verbetering van de landschappelijke kwaliteit door nieuwe combinaties van landbouwkundige en ruimtelijke ontwikkelingen

Belangrijke aspecten daarbij zijn:

• Het opstellen van een integraal programma van eisen vanuit de landbouw om vanuit de landbouw een goede inbreng te hebben bij het omgevingsbeleid. (De stekkers en contrastekkers vanuit de landbouw naar andere functies dienen daarin te worden beschreven.)
• Het genereren van nieuwe landbouwkundige verschillen door actief aan te sluiten op ruimtelijke veranderingsprocessen die door andere vormen van grondgebruik worden veroorzaakt; inclusief ontwikkeling van nieuwe coalities van bij de ruimtelijke ontwikkeling betrokken actoren.
• Het aanwijzen van kerngebieden waar overheid en sector(en) samen de voorwaarden scheppen voor het begeleiden van het transformatieproces en/of het maken van een kwaliteitssprong en waarbij alle instrumenten, waaronder de ruimtelijke, geïntegreerd worden ingezet.

c.Faciliteren van differentiatieprocessen in de landbouw

Belangrijke aspecten daarbij zijn:

• De vraag of verschillende activiteiten die op boerenbedrijven en op het platteland als geheel gecombineerd lijken te gaan worden, elkaar wel verdragen, en eventueel, welke technische en andere oplossingen er zijn om zulks te bewerkstelligen.
• Het door middel van analyse, simulatie- en scenario-onderzoek zichtbaar maken van aantrekkelijkheden, risico's en realisatievoorwaarden voor verschillende beleidsrichtingen van de landbouw.
• Het genereren van niet landbouwkundige inkomensbronnen voor "agrariërs".
• Scenario-onderzoek en ontwerp als zoekinstrument en als communicatiemiddel bij de vorming van interactief beleid.
• De mogelijke bedreiging van de traditionele sterke punten van de Nederlandse landbouw door agrarische en structurele diversificatie.
• De kansen van een regionaal gedifferentieerd landbouwbeleid.

Aanpassing functioneren (agro)kennissysteem

De ontwikkeling van een pluriforme landbouw in een turbulente en heterogene samenleving stelt verschillende eisen aan de interactie tussen landbouw en (agro)-kennisinfrastructuur. Daarbij gaat het in het bijzonder om het volgende.

a.Pluriforme wetenschapsbeoefening

Om de toekomstige ontwikkelingen in landbouw en platteland adequaat te begeleiden, is het van belang dat er in het KennisCentrum Wageningen ruimte wordt gecreëerd voor verschillende wetenschappelijke benaderingen, opvattingen en percepties.

Belangrijke opgaven in dit verband zijn:

• Het versterken van het vermogen om de veelzijdigheid van de ontwikkelingen in samenleving en landbouwpraktijk te kunnen waarnemen, te kunnen beschrijven en analyseren, en daarover te communiceren.
• Het hoger waarderen van sensibiliteit, creativiteit en ontwerpvermogen in de wetenschapsbeoefening.
• Het reflecteren over concepten en paradigma's.

b.Externe expertise en countervailing power

Het is wenselijk dat het Ministerie van LNV zich niet alleen op Wageningse expertise verlaat. Dat is in het bijzonder van belang omdat uiteenlopende groepen kenniscentra (universitaire groepen, onderzoekinstellingen, consultancy bureaus, etc.) vaak verschillen in percepties en kennis van maatschappelijke ontwikkelingen, problemen en kansen, en perspectief biedende aanpakken en oplossingsrichtingen. Voor het vermaatschappelijkingsproces van de landbouw is kennisneming en benutting van buiten het landbouwcircuit bestaande inzichten en vaardigheden essentieel.

c.Wetenschapsbeoefening als maatwerk

De geschetste ontwikkelingen van toenemende pluriformiteit en diversiteit in ruimtelijke condities en bedrijfsvoering vragen steeds meer om maatwerk bij de oplossingen die worden aangereikt.

Belangrijke opgaven voor de toekomst zijn:

• Het ontwikkelen van een efficiënt stelsel van regionale innovatie- en adviescentra voor landbouw en groene ruimte.
• Het combineren bij innovaties van ervaringskennis van betrokkenen (tacit knowledge) met formele kennis van wetenschappers (explicit knowledge).
• Het zodanig opleiden en vormen van wetenschappers dat zij in staat zijn, niet alleen disciplinair en multidisciplinair, maar vooral transdisciplinair en interactief te werken.

[NRLO Home]