Nr. 2 - november 1999
Voortgang Verkenning
In de eerste nieuwsbrief (juli 1999) kon u lezen
over doelstellingen, organisatie en fasering van deze verkenning.
Daarin werden ook de zes innovatiethema's beschreven, die uit
interviews met leden van de klankbordgroep zijn gedestilleerd
(zie figuur).
In juni en juli zijn de zes thema's getoetst in een
interviewronde met organisaties van watergebruikers: ANWB, CDA,
LTO Nederland, Shell, Unilever, Stichting Reinwater, Stichting
Waterpakt, VEWIN, en WNF. In augustus en september is over elk
thema een brainstorm met enkele deskundigen georganiseerd. In
deze bijeenkomsten is de basis gelegd voor een nadere uitwerking
van de verschillende thema's in essays over de belangrijkste kennisopgaven.
In oktober is tevens gestart met een inventarisatie van het kennisaanbod:
de belangrijkste kennisthema's en netwerken in de watergerelateerde
kennisinfrastructuur. Het spanningsveld tussen kennisopgaven en
kennisaanbod zal centraal staan op de conferentie "Kennisstromen
in waterland" op 2 februari 2000. Deze conferentie moet aanzetten
voor concrete akties opleveren. Het geheel wordt begeleid door
een klankbordgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van kennisinstellingen,
overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties, onder voorzitterschap
van Ir. J. van der Vlist.
Paradigmaverandering
Uit de interviews en de brainstorms ontstaat het
beeld dat het waterbeheer in Nederland in een overgangsfase verkeert.
Er is sprake van een verschuiving van 'paradigma' van 'Nederland
droog land' naar 'Nederland waterland'. Maatschappelijke ontwikkelingen
(o.a. toenemende ruimtedruk, veranderend grondgebruik, groeiende
welvaart) en ontwikkelingen in het fysieke systeem (o.a. klimaatverandering,
zeespiegelstijging, bodemdaling) nopen tot een meer flexibel,
natuurlijk en 'klantgericht' beheer van land en water. Watersystemen
kunnen niet langer van het land worden geïsoleerd, maar moeten
worden geïntegreerd in de ruimtelijke inrichting van Nederland
als waterland.
Water keren wordt water beheren, waarbij nieuwe potenties
zich aandienen: o.a. woningbouw (wonen aan en op het water), waterrecreatie
en -toerisme, natuurontwikkeling, waterberging, voorraadvorming
(bijvoorbeeld ten behoeve van drinkwaterwinning, voedselvoorziening,
energie-opwekking, warmteopslag, afvaltransport). Water is niet
langer per definitie een last of vijand maar ook een lust en vriend.
Angst maakt plaats voor affectie.
Deze omslag van 'droog naar nat' begint zich steeds
meer af te tekenen in het waterbeleid. Deze verkenning richt zich
op de vraag in hoeverre de watergerelateerde kennisinfrastructuur
adequaat is ingericht om een verdere omslag van "droog"
naar "nat" te ondersteunen en te stimuleren. Binnen
elk thema liggen uitdagende dilemma's en kennisvragen. De rol
van de markt (thema 6) komt aan de orde binnen thema 4 (beheer
van waterkringlopen) en in het RMNO-project "Institutionele
veranderingen in de nutssectoren".
Kennisthema's en innovatie-opgaven
(1) Beleving van water
Water als lust: het groeiende belang dat mensen
hechten aan de identiteit van hun leefomgeving en de toenemende
vrije tijd, financiële middelen en mogelijkheden tot vrijetijdsbesteding
(waaronder watersport) nopen tot herkenning van de uiteenlopende
belevingswerelden van verschillende groepen watergebruikers en
tot erkenning van deze belevingen in integraal waterbeheer. Dit
vergt een veelzijdig waterbeheer, dat diverse "lustfuncties"
vervult en leeft voor de burgers.
Water als last: het is van belang dat de gemiddelde
Nederlander gaat begrijpen wat het betekent om in een land te
leven dat van nature water is, en welke consequenties dat kan
hebben. Psychologische rampen in geval van calamiteiten moeten
worden voorkomen.
Waterbeheer zou meer in de maatschappij moeten staan.
Op dit moment is veel waterkennis nog eenzijdig technisch van
aard en niet of nauwelijks gekoppeld aan kennis uit bijvoorbeeld
de psychologie, sociologie en vrijetijdswetenschappen.
(2) Sociaal-economische betekenis van water
Voldoende water van goede kwaliteit wordt wereldwijd
schaarser. Daarmee stijgt de waarde van water. De waarde is bovendien
meervoudig: naast de functionele gebruikswaarde is er een belevingswaarde
(de waarde van wonen of recreëren aan of op het water) en
een ecologische waarde (de waarde van een gezond functionerend
watersysteem). De huidige prijs van water is geen weerspiegeling
van deze drievoudige waarde. Het consumentensurplus is echter
nog onbekend. Een belangrijke opgave is dit surplus, dat waarschijnlijk
gigantisch is, aan het licht te brengen.
Ook in kosten-batenanalyses van waterstaatkundige
investeringen wordt vaak slechts rekening gehouden met de gebruikswaarde
van water, wat kan leiden tot vermogensverlies in termen van beleving
en ecologie. Voor het maken van integrale afwegingen moeten we
toe naar lange termijn kosten-baten analyses, naar het internaliseren
van (toekomstige) externaliteiten.
Het produkt water is zeer gedifferentieerd en
de methodiek van waardebepaling moet hierop zijn toegesneden.
Een dilemma hierbij is hoe om te gaan met de variabele waarde
van water naar tijd en plaats: perioden van wateroverlast versus
perioden van waterschaarste, water bovenstrooms versus water benedenstrooms,
water als voorraadgrootheid versus water als stroomgrootheid.
De genoemde innovatieopgaven vragen om een multidisciplinaire
aanpak, in het bijzonder samenwerking tussen economen, hydrologen,
ecologen en bestuurskundigen.
(3) "Vernatting" van de ruimtelijke
inrichting
Klimaatverandering, zeespiegelstijging en een versnelde
en toenemende afvoer, gecombineerd met bodemdaling, vergroten
de druk van het water op het land. Anderzijds groeit de ruimtedruk
vanaf het land op het water. De sterk gereguleerde Nederlandse
watersystemen zijn onvoldoende ingericht om deze druk te geleiden.
Nieuwe strategieën voor inrichting en beheer zijn noodzakelijk.
Een belangrijke innovatie-opgave
is ook om de voortgaande verstedelijking van Nederland beter te
geleiden en water als nieuwe economische drager van de groene
ruimte te laten fungeren. Daartoe is nauwere interactie tussen
de kennisdomeinen rond water en die rond stedenbouw en ruimtelijke
ordening vereist.
De relevante kennis is vaak situationeel bepaald.
De benodigde kennis zal op regionaal niveau ontwikkeld moeten
worden; kennisontwikkeling in context. Nu is de afstand tussen
wetenschap en praktijk nog te groot.
(4) Integraal beheer van waterkringlopen
Het beheer van de kleine, stedelijke waterkringloop
en het beheer van de grote, natuurlijke waterkringloop staan bloot
aan vrijwel tegengestelde maatschappelijke en politieke krachten.
In het eerste geval is er internationale druk tot privatisering,
meer marktwerking en internationalisering. Het beheer van de waterhuishouding
daarentegen tendeert, mede onder invloed van EU-regelgeving (Kaderrichtlijn
Water), naar regionalisering op de schaal van stroomgebieden en
naar het publieke domein.
De opgave is het beheer van watersystemen en waterketens
adequaat op elkaar af te stemmen, mede vanuit het perspectief
van duurzame ontwikkeling.
Daarbij is ook de vraag aan de orde hoe het water(systeem)beheer
zich institutioneel zou moeten verhouden tot de ruimtelijke ordening
en omgevingsbeheer in brede zin.
Op dit moment is de kennisinfrastructuur
verkokerd naar waterhuishouding, drinkwater, riolering en afvalwaterbehandeling,
met overlap en onderbenutting van gezamenlijke capaciteit. Integraal
beheer van waterkringlopen vraagt om meer structurele samenwerkingsverbanden
c.q. kennisnetwerken "over de (water)grenzen" heen.
(5) Betrokkenheid van burgers
Buitenstaanders, waaronder ook watergebruikers,
ervaren de waterwereld als relatief gesloten. Waar openingen naar
de "buitenwereld" wel worden gecreëerd, blijkt
vaak een heel creatieve en effectieve omgang met water mogelijk,
bijvoorbeeld bij de (her)inrichting van stadswijken (wadi's, fonteinen,
zwemvijvers, infiltratie van regenwater e.d.).
Water roept bij burgers overwegend positieve associaties
op, in tegenstelling tot bijvoorbeeld verkeer. De uitdaging is
om de veelstemmigheid van de bij water betrokken belangen en belevingen
te laten doorklinken in het uiteindelijke waterbeheer.
Betrokkenheid van burgers vraagt om sociale technologie:
een "geïntegreerde methodologie", waarbij wetenschap
en techniek vanuit een specifieke lokale of regionale context
bijdragen aan oplossingen, dus in nauwe relatie met de praktijk.
Op dit punt kan de watergerelateerde kennisinfrastructuur zich
verrijken met technisch-bestuurskundige expertise en ervaringen
rond grote infrastructurele projecten in de verkeer- en vervoersector
en rond landinrichtingsprojecten.
Vervolgtraject: essays, inventarisatie
kennisinfrastructuur en conferentie
Het gehele traject van deze verkenning wordt geschetst
in onderstaande figuur.
De thema's worden momenteel verder uitgewerkt in
essays, die ingaan op:
(1) de toekomstige trends, tegentrends
en onzekerheden rondom het thema (tijdshorizon 10-15 jaar);
(2)
de belangrijkste opgaven in de toekomst en de daarvoor benodigde
innovaties;
(3) de rol van wetenschap en technologie bij het realiseren
van deze innovaties;
(4) de consequenties voor de kennisagenda en
de organisatie van de kennisinfrastructuur.
Daarnaast wordt het kennisaanbod voor integraal waterbeheer
in Nederland in kaart gebracht in de "Inventarisatie Kennisinfrastructuur
Integraal Waterbeheer", gericht op het vaststellen van het
kennispotentieel voor de innovatiethema's.
De essays en de inventarisatie van de watergerelateerde
kennisinfrastructuur vormen input voor een conferentie "Kennisstromen
in waterland" op 2-2-2000. Uitnodiging voor de conferentie
geschiedt op persoonlijke titel. Indien u geen uitnodiging heeft
ontvangen en graag een bijdrage wilt leveren aan een discussie
op strategisch niveau over de gewenste kennisontwikkeling voor
integraal waterbeheer, dan kunt u uw belangstelling kenbaar maken
aan het projectteam.
COLOFON
Projectteam:
Dr. H. Snijders (AWT)
Mw. drs. M.A.H. Soeters (RMNO )
Dr.ir. J.G. de Wilt (NRLO; projectleider)
Dr.ir. J. Wisserhof (KUN; projectsecretaris)
Contactpersoon namens het projectteam is:
J.Wisserhof
p/a NRLO
Postbus 20401
2500 EK Den Haag
tel.: 070-3785459
fax.: 070-3786149
[NRLO Home]