Beleidssamenvatting en suggesties voor strategieën

Deze studie verkent de mogelijkheden voor de Nederlandse vissector om in de toekomst een vooraanstaande rol te spelen als internationaal distributiecentrum. De conclusies zijn samengevat rond drie kritische succesfactoren: marktomvang, toegevoegde waarde en het strategisch potentieel als distributieland. Daarna zijn binnen elk van de bovengenoemde factoren suggesties gedaan voor strategieën die zijn samengevat in een Beleids- en een Onderzoeksagenda.

Conclusies

Marktomvang/Schaalgrootte

De omvang van de huidige Nederlandse vissector wordt beperkt door natuurlijke grenzen aan de productie van visgronden in de Noordzee en overige EU - vangstgebieden. Uitbreiding van het marktaandeel op de grondstofmarkt is bovendien gebonden aan het bezit van vangstrechten. Nederland heeft weinig te zeggen in de markt voor visteeltproducten en mist dus een belangrijke groeimarkt.

De Nederlandse sector is dominant in de vangst en verwerking van enkele Europese soorten. Maar de huidige rol van de sector als Europees distributiecentrum is beperkt. Naar Europese maatstaven gerekend is de omvang van de sector relatief klein. Op afzetmarkten is het marktaandeel hoog voor enkele specifieke Nederlandse producten maar het aandeel in de totale visomzet is (buiten de binnenlandse markt) relatief laag.

Toegevoegde waarde

Nederlandse bedrijven hebben een sterke positie in de verwerking van enkele specifieke producten. In het binnenland bestaat een sterk netwerk van gespecialiseerde groot- en detailhandelaren. De secundaire verwerking van vis is in Nederland relatief weinig ontwikkeld en Nederlandse bedrijven kunnen daardoor nog relatief weinig leveren aan moderne levensmiddelenkanalen.

Vis wordt in steeds meer markten geïntegreerd met andere levensmiddelen. Visleveranciers krijgen in de toekomst vaker te maken met nieuwe marktconcepten zoals vraaggestuurde ketens. Hierdoor ontstaan kansen voor visbedrijven die de ambitie hebben zich te ontwikkelen tot logistieke dienstverleners van grote Europese afnemers. De ketengedachte leeft nog niet sterk in de Nederlandse vissector.

Strategisch potentieel van Nederland Distributieland

Het strategisch potentieel van Nederland Distributieland kan beter benut worden, bijvoorbeeld door de mainports Rotterdam en Schiphol te profileren als centrum voor de invoer/uitvoer van vis van en naar verre markten.

Beleidsagenda: mogelijke strategieën

De kansen om tot een Europees en mondiaal distributiecentrum uit te groeien liggen vooral buiten de traditionele grenzen van de sector in nieuwe soorten, nieuwe producten, nieuwe markten en nieuwe concepten. Daarvoor kan een aantal strategieën worden uitgezet:

• verbetering van de strategische positie met betrekking tot de toegang tot de grondstofmarkten;
• vergroting van de toegevoegde waarde door integratie van de Nederlandse sector in de EU (en mondiale) food-industrie;
• benutting van het strategisch potentieel van Nederland Distributieland.

Vergroting toegang tot grondstof

Het structurele marktaandeel van een sector wordt steeds meer bepaald door de toegang tot de aanvoerbronnen. Daarbij is de situatie ontstaan dat vangstrechten vrijwel alleen nog kunnen worden gekocht. Duurzame verruiming van het aanbod van grondstoffen in Nederland kan als volgt worden bevorderd:

• Maak de weg vrij voor initiatieven om het Nederlands aandeel in EU-vangstrechten te verruimen:
  • door in EU-kader stelling te nemen voor verdere liberalisering van internationale quota-handel tussen bedrijven;
  • door strategische quota-ruil tussen landen mede te baseren op aspecten van marktvoorziening en het standpunt van de groothandels- en verwerkingssector.
• Maak de weg vrij voor initiatieven om de toegang tot Europese vangsten te vergroten:
  • door samenwerking met bedrijven (inclusief rechten) in andere lidstaten of landen;
  • door het organiseren van internationale contacten tussen individuele visserijbedrijven of bijvoorbeeld Producenten Organisaties die op termijn tot samenwerking en meer vis kunnen leiden.
• Verwerf toegang tot grondstofbronnen die in de toekomst belangrijk kunnen zijn voor de Nederlandse sector:
  • door het leggen van claims op nog resterende onderbenutte stocks (witvis) binnen de EU, bijvoorbeeld door het organiseren van experimentele visserijen;
  • door toegang te verwerven tot stocks buiten de EU (met name pelagische soorten);
  • door Nederlandse participatie in internationale visteeltprojecten.
• Versterk de rol van Nederlandse afslagen:
  • door toepassing van innovaties zoals IT door afslagen en ervoor te zorgen dat regels voor toezicht en controle daarvoor geen belemmering zijn;
  • door het ontwikkelen van alternatieve methoden voor de eerste verkoop en prijsvorming van vis c.q. mogelijke alternatieve taken van afslagen als de concurrentiepositie van de keten daar om vraagt.

Integratie in de EU-Foodmarkt

De sector kan haar marktpositie versterken en de toegevoegde waarde verhogen door een betere integratie in de distributieketens voor levensmiddelen in Europa. Naast de bestaande marktkanalen zal de distributie van vis steeds meer geïntegreerd worden met die van andere levensmiddelen. De nieuwe mogelijkheden liggen vooral buiten de traditionele gespecialiseerde markten voor visproducten. De sector kan haar rol versterken en het scala van dienstverlening als volgt verbreden:

• Stimuleer verdere productontwikkeling/differentiatie van de soorten die traditioneel in Nederland worden verwerkt en stimuleer secundaire verwerking van ingevoerde halfproducten:
  • door het inrichten van een centraal aanmeldpunt dat een bemiddelende rol speelt bij de benutting van nationale en EU-programma's voor innovatie door visverwerkingsbedrijven;
  • door verbreding van kennis op gebied van product- en marktontwikkeling en kennis van werkmethoden en dynamiek van nieuwe marktkanalen.
• Zorg voor betere benutting van kansen in nieuwe marktkanalen:
  • door meer marktinformatie over nieuwe marktkanalen in Europa;
  • door initiatieven te nemen tot het organiseren van contacten tussen bedrijven uit de vissector met experts uit nieuwe marktkanalen in Europa; door sleutelpersonen uit deze nieuwe marktkanalen vaker te betrekken bij het reguliere overleg in de visketen;
  • door de gedachte achter vraaggestuurde ketens, ketenverkorting, etc. over te brengen aan alle schakels in de sector en door een discussie op gang te brengen tussen de schakels in de keten;
  • door vergroting van kennis op gebied van ketenprocessen.
• Stimuleer horizontale samenwerking: internationaal en met bedrijven uit andere branches:
  • door het organiseren van contacten tussen Nederlandse en buitenlandse visverwerkers en met bedrijven uit andere sectoren die op termijn kunnen leiden tot horizontale samenwerking bij het afzetbeleid en versterking van de marktpositie;
  • door de voordelen van samenwerking met bedrijven uit andere branches zichtbaar te maken;
  • door het vergroten van kennis van de belangrijkste spelers bij de productie van visproducten (en levensmiddelen) in de EU;
• Ontwikkel de binnenlandse markt:
  • door het opgang brengen van een discussie over de mogelijkheden van nieuwe distributie- en logistieke systemen in de traditionele kanalen van de binnenlandse visdistributie;
  • door te zorgen dat nationale en EU-innovatieprogramma's toegankelijk zijn voor MKB's in de traditionele kanalen;
  • door meer collectieve promotie.

Benutting van strategisch potentieel van Nederland distributieland:

• Strategisch industriebeleid: Verken de haalbaarheid van een strategisch industriebeleid gericht op betere benutting van aquatische grondstoffen in de toekomst. De B.V. Nederland kan gericht middelen inzetten teneinde kansrijke en strategisch belangrijke bedrijfstakken te helpen ontwikkelen. Doel: niet de boot missen in sectoren waarin de toekomst veel werkgelegenheid en toegevoegde waarde uit komt. Middelen: onderzoek/ kennisopbouw/subsidies/belastingmaatregelen. Mogelijke kansen liggen er op het gebied van:
  • vis- en schelpdierteelt: extensieve teelt in het buitenland en verwerking in Nederland; voor intensieve teelt in recirculatie-systemen is verder onderzoek nodig;
  • marificatie: door fundamenteel onderzoek of door aankoop van kennis/patenten uit het buitenland.
• Mainport Rotterdam: stimuleer de import van half- en eindproducten uit derde landen:
  • door verder te werken aan harmonisatie van de toepassing van de EU richtlijnen op gebied van kwaliteitsbeleid;
  • door het versterken van de kennis van aanbieders van grondstof en halfproducten in andere continenten door strategisch gebruik te maken van Nederlandse buitenlandse diensten zoals landbouwattachés, Kamers voor Koophandel en het CBI voor het stimuleren van de import van vis naar Nederland;
  • door het opzetten van een vis-cluster naar voorbeeld van 'Rotterdam Fruit Port' die speciale faciliteiten kan bieden (afhandeling, verzekering, betaling, enzovoort) en van het opzetten van een termijnmarkt voor diepgevroren halfproducten.
• Mainport Schiphol: Profileer Schiphol als uitvalsbasis voor export en import van verse producten naar/uit verre landen:
  • door initiatieven te nemen tot het organiseren van handelscontacten tussen producenten, luchthavens, expediteurs en afnemers;
  • door initiatieven te nemen tot het opsporen van marktniches in rijke landen, onder andere door strategisch gebruik maken van diensten in het buitenland zoals landbouwattachés, handelsmissies enzovoort;
  • door te verkennen of een cluster van visgerelateerde activiteiten tot schaal- en synergievoordelen leidt.

Onderzoeksagenda

In deze agenda zijn de onderzoekstaken samengevat die voorvloeien uit de beleidsagenda. De ontwikkeling van de voorgestelde strategieën vraagt verbreding van de onderzoeksagenda. Het accent van de kennisontwikkeling verschuift naar thema's die op de vissector afkomen vanuit de markt en door maatschappelijke ontwikkelingen. Nieuwe thema's zijn: de Europese food-distributie buiten de vissector, nieuwe logistieke en distributiefuncties (ketenbenadering), de kansen die Nederland Distributieland biedt en de toegang tot andere bronnen voor vis dan de Noordzee.

Kennisontwikkeling

Versterk en verbreed de kennis van nieuwe marktkanalen in Europa die buiten de traditionele vissector liggen: de Europese foodmarkt, nieuwe ketens en logistieke systemen, synergie met niet-visproducten. Dit kan door:

• verkenningen van de visindustrie in Europa (en mogelijk daarbuiten) in het licht van mogelijkheden voor samenwerking;
• onderzoek naar de effecten van ketenbenadering voor de vissector;
• onderzoek naar de mogelijkheden voor verbetering van de eerste verkoop van vis;
• onderzoek naar het potentieel dat Nederland Distributieland heeft voor de vissector en de haalbaarheid van vis-clusters bij de main ports Rotterdam en Schiphol en de kansen van Nederland Distributieland voor importvis;
• identificatie van marktniches voor specifieke (verse) Europese visproducten op de wereldmarkt in het licht van verdere globalisering;
• verkenning van alternatieve grondstofbronnen: het potentieel van onderbenutte soorten binnen en buiten de EU, markten voor visrechten, aanbodsmarkten voor grondstof binnen en buiten de EU;
• (fundamenteel) onderzoek naar productontwikkeling van pelagische soorten, marificatie, intensieve visteelt.

Institutionele aanpassingen

Kennisontwikkeling vraagt acties van bedrijven, sector-organisaties en overheden. Daarbij is kennisontwikkeling één kant van het verhaal. Het in de praktijk brengen van die nieuwe kennis vraagt om een andere cultuur en is kostbaar. In de vissector met relatief kleine MKB's is het belangrijk dat ook de toepassing van kennis wordt ingepast in de onderzoekinfrastructuur:

• identificeer de informatie- en opleidingsbehoefte van de visverwerkende sector op gebied van bijvoorbeeld ketensamenwerking, IT-technologie en innovatie. Zodra daar een goed beeld van is kunnen initiatieven voor op maat gesneden programma's voor training en onderzoek worden ingevuld;
• stimuleer het gebruik van elders beschikbare kennis door een actieve rol te spelen bij de overdracht van deze kennis;
• richt een centraal aanspreek- en coördinatiepunt in voor kennisontwikkeling en kennisoverdracht in de visketen.

Hoe verder?

Bij alle ideeën die hierboven zijn gepresenteerd geldt dat bedrijven het zelf moeten doen met de overheid en de sector-organisaties in een facilitaire rol. Voorgesteld wordt het draagvlak voor deze ideeën te peilen door middel van een dialoog met mensen uit de sector.

Als de vissector de ambitie heeft 'Nederland Vistributieland' op de agenda te plaatsen dan is het nodig dat de belangstelling van bedrijven binnen en buiten de huidige vissector voor dit thema wordt gewekt. Daarna kan worden gepeild hoe de kansen worden ingeschat, wat de knelpunten zijn, welke acties nodig zijn en wie daartoe initiatieven zou moeten ontwikkelen.

[NRLO Home]