EU-workshop over Science and Technology Foresight

Op 26 en 27 november 1998 is in Oviedo (Spanje) een EU-workshop gehouden, waarbij ervaringen met verkenningen in verschillende landen werden uitgewisseld. De trekkers van de meest spraakmakende verkenningen in de afgelopen jaren waren uitgenodigd om een bijdrage te leveren. Er waren 7 "invited speakers" van buiten Spanje en ongeveer even veel Spaanse sprekers, een handjevol niet-Spaanse deelnemers en ongeveer 80 (!) Spaanse deelnemers. Het niveau van de presentaties en de discussie was in het algemeen goed. Er was een ronde tafel discussie gewijd aan landbouw, waarbij de NRLO was gevraagd om de keynote lecture te verzorgen. De workshop heeft nuttige informatie en contacten opgeleverd. Hieronder een overzicht van voor de NRLO relevante punten uit de verschillende bijdragen, gevolgd door enkele algemene conclusies.

Relevante punten uit inleidingen

• Ben Martin (Science Policy Research Unit (SPRU) van de Universiteit van Sussex, Engeland), de goeroe op het gebied van Science and Technology foresight, gaf een historisch overzicht van "concepts and practices" in verschillende landen, speciaal in het Verenigd Koninkrijk. Hij constateert dat foresight in opkomst is, en ziet dit als een voorbode van "a new social contract between science and society".
  Martin benadrukte het belang van de "pre- and post foresight phase" om commitment te verkrijgen bij relevante partijen. In de eerste foresight-ronde in het Verenigd Koninkrijk (1994-1995) was hiervoor te weinig aandacht, met als gevolg dat na afloop flink gelobbyed moest worden voor implementatie van de resultaten. Dit is maar beperkt gelukt. Bij de start van de nieuwe foresight ronde (1999-2000) hebben alle ministers (!) verklaard op basis van de resultaten van de foresight hun prioriteiten te zullen bijstellen. Hiermee heeft foresight een duidelijke positie verkregen in het W&T-beleid.
  De eerste foresightronde, die voornamelijk bestond uit een Delphi-exercitie met ca. 10.000 betrokkkenen, is uitgebreid geëvalueerd. Belangrijkste kritiek was:
  1. eenzijdige informatieverzameling (geen literatuur gebruikt e.d.)
  2. selectiecriteria voor prioritaire W&T-gebieden onduidelijk
  3. concentratie op "fashionable technologies"
  4. teveel technology push
  5. te weinig interactie met gebruikers (nu vooral input van research councils en departementen).

In de volgende ronde zal Delphi een veel bescheidener plaats innemen en zal men meer gebruik maken van studies, workshops, panels etc. Bovendien wil men meer consumenten en buitenlandse experts inschakelen.

Verder wees Martin op het tot nu toe vrij generieke karakter van de foresight exercitie in het VK. De resultaten bewegen zich op macro-niveau. Het streven is om de volgende foresight ronde meer te richten op sectoren (meso-niveau) en bedrijven (micro-niveau). Deze denkbeelden sluiten goed aan bij het de werkwijze van de NRLO. Martin heeft ons uitgenodigd om een seminar over de NRLO-ervaringen te verzorgen.

• Martin Ridge (adjunct-directeur van het Office of Science and Technology (OST), een onderdeel van het Ministry of Trade and Industry, Engeland) had een uitstekende presentatie over de opzet van de nieuwe foresight ronde. Hun aanpak is goed doordacht, gebaseerd op een uitgebreide evaluatie. Vooral hun brede palet aan interactieve benaderingen, incl. discussies via internet, kan voor de NRLO interessant zijn. Voorts bieden ze tal van faciliteiten aan, die het lange termijn denken en handelen van actoren kunnen bevorderen. Via internet wordt een overzicht gegeven van relevante literatuur voor lange termijn oriëntatie en zijn instructies beschikbaar voor het organiseren van brainstorming en scenario-workshops. Idee voor NRLO? Verder besteden ze veel aandacht aan de opbouw van hun netwerk, waarbij ze ook streven naar vorming van nieuwe clusters van actoren. Ook Martin Ridge heeft ons uitgenodigd voor een gesprek over onze wederzijdse ervaringen.

• Dominique Deberdt (Observatoire des technologies stratégiques van het Ministère de l'Economie, des Finances et de l'Industrie, Frankrijk) presenteerde de ervaringen bij het opstellen van "Les technologies clès pour l'industrie francaise". Met een bureau van 3 personen en raadpleging van 10 groepen van elk 10-15 experts is dit omvangrijke rapport binnen één jaar afgerond en gepubliceerd in 1995. Tijdshorizon 5-10 jaar. 136 belangrijke technologieën zijn geïdentificeerd en de positie van Frankrijk voor deze technologieën is in kaart gebracht. Afhankelijk van de bevindingen zijn 5 type acties geformuleerd: (1) Intensivering R&D, (2) Versterken van implementatie, (3) Overheidsinitiatieven, (4) Industriële initiatieven en (5) Autonome ontwikkeling. Ook hier bestond vooraf geen idee hoe de resultaten benut zouden moeten worden. De bevindingen uit het rapport worden nauwelijks gebruikt voor prioriteitsstelling. Deberdt kende de Technologie radar van EZ. De Fransen willen in 2000 weer een nieuwe ronde starten, met een soortgelijke benadering, maar met een groter aantal experts. Overigens zijn we ook bij Deberdt (Parijs) van harte welkom.

• Reinhardt Löser (Bundesministerium für Forschung und Technik, Duitsland) verving Harald Grupp (Frauenhofer-Institut für Systemtechnik und Innovationsforschung), de expert op het gebied van technologieverkenningen in Duitsland. Een uitstekend verhaal, ongetwijfeld opgesteld door Grupp, waarin de voor- en nadelen van verschillende methoden werden beschreven, evenals de nieuwe aanpak van foresight in Duitsland. Ook hier gaat men naast Delphi verschillende andere methoden hanteren. Interessant is hun onderscheid in een expert-niveau, een gebruikersniveau en een publieksniveau. Verder kondigde hij een internationale conferentie aan die op 14 en 15 juni 1999 in Hamburg zal worden gehouden onder de titel "Forward Thinking - Keys to Future in Education and Science". Löser (en Grupp) zijn graag bereid om ervaringen uit te wisselen met de NRLO.

• Alberto Silvani (Ministry for Universities and Scientific and Technological Research, Italië) gaf een overzicht van een grootschalige reorganisatie van de Italiaanse kennisinfrastructuur. Evaluatie en planning zullen worden versterkt, evenals de doorstroming van onderzoeksresultaten. Geleidelijk ontstaat ook consensus over het nut van foresight op nationaal niveau. De ervaringen tot nu toe zijn beperkt tot een tweetal exercities, die veel methodische problemen hebben.

• Vera Calenbuhr, de nieuwe coördinator van het ESTO-netwerk bij IPTS in Sevilla presenteerde de doelstellingen, werkwijze en samenstelling van het netwerk, alsmede de plannen voor de toekomst. ESTO is een "Technology Watch Network" van instellingen binnen en buiten de EU. Het bestaat uit 14 "founding members" (waaronder TNO) en ca. 20 "associated members" (waaronder NRLO). Producten zijn een jaarlijkse Techno-Economic Analysis, artikelen in het IPTS-rapport (verschijnt 10x per jaar in een oplage van 7000 en in 4 talen) en rapportages over ontwikkelingen op bepaalde terreinen, zoals bio-katalyse, transport technologie, monitoring voedselkwaliteit, factor-4 technologieën en electronische handel. De onderwerpen worden overwegend geagendeerd door de Europese Commissie. De toekomst: Gestreefd wordt naar uitbreiding van het netwerk tot ca. 100 instellingen wereldwijd. Verder buigt men zich over de kwaliteitsbewaking van de producten en het verbeteren van de communicatie met de Europese Commissie. De timing van de producten en de verpakking van de boodschap luistert erg nauw. De producten van IPTS kunnen van belang zijn voor het NRLO-werk, vooral vanwege de internationale dimensie. Calenbuhr heeft toegezegd om in februari-maart een bezoek te brengen aan de NRLO om ervaringen uit te wisselen.

• Enkele Spaanse sprekers gaven een overzicht van de ontwikkelingen op het gebied van foresight in Spanje. Men is net begonnen met een soort Technologie Radar: "Observatorio de Prospectiva Tecnologica Industrial". Verder wordt een Delphi voorbereid, maar dit vordert slechts heel langzaam. Men hoopte met deze conferentie een nieuwe impuls te geven aan verkenningen, o.a. door hooggeplaatste beleidsmakers uit te nodigen. In de discussies waren regelmatig competentiekwesties te beluisteren tussen de regio's onderling en tussen de regio en het centrale gezag in Madrid. Men was zeer geïnteresseerd in de ervaringen van andere federale staten, zoals Italië en Duitsland.

• In de afsluitende discussie kwam naar voren dat in vele landen foresight exercities steeds meer een regulier onderdeel worden van kennisbeleid. Men voelde in het algemeen niet voor een foresight exercitie op Europees niveau, wel voor meer uitwisseling van informatie en ervaringen, bijv. via internet.

Algemene conclusies

• Verkenningen ("foresight") vormen in steeds meer landen een regulier onderdeel van kennis- en innovatiebeleid. Na Japan en Frankrijk zijn in de negentiger jaren o.a. ook de Verenigde Staten, Australië, Duitsland, Engeland en Nederland begonnen met omvangrijke foresight exercities.

• Verkenningen worden gezien als een effectieve manier om veelbelovende wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen te koppelen aan de maatschappelijke en industriële behoeften aan innovaties. Bovendien realiseert men zich elders ook steeds meer dat de succesvolle benutting van W&T afhankelijk is van het creëren van effectieve netwerken tussen bedrijfsleven, overheden en kennisinstellingen. Nieuwe netwerken worden beschouwd als een belangrijk product van verkenningen.

• In veel landen worden foresight exercities regelmatig herhaald, met tussenpozen van 4-5 jaar. Dit sluit aan bij de cyclische planning van W&T-prioriteiten en biedt mogelijkheden om verbeteringen aan te brengen in het verkenningenproces.

• Een veelgebruikte methode is Delphi, waarbij duizenden experts bij herhaling schriftelijk worden geënquêteerd. Steeds vaker worden ook workshops, consultaties, paneldiscussies, brainstorm-sessies en strategische conferenties gehanteerd.

• De resultaten van het verkenningenproces zijn specifiek voor een bepaald land. Elk land heeft eigen, cultureel bepaalde prioriteiten en specifieke sterkten en zwakten in de kennisinfrastructuur. Om deze reden en vanwege het belang van het proces (creëren van netwerken en commitment) is het transponeren van de uitkomsten van verkenningen tussen landen niet zonder meer mogelijk. Om dezelfde redenen beschouwt men supranationale verkenningen als beperkt zinvol. Wel hechtte men veel waarde aan de internationale uitwisseling van ervaringen en ideeën.

• Men stelde veel belang in de werkwijze en ervaringen van de NRLO. Dit heeft o.a. geresulteerd in een uitnodiging voor het geven van een seminar (in Engeland) en een verzoek om te participeren in een foresight exercitie (in Spanje). Tijdens deze conferentie is gebleken dat Nederland op het gebied van verkenningen in de landbouw in belangrijke mate richtinggevend is voor andere landen.

• Documentatie ligt bij mij ter inzage. Naast de bijdragen van de sprekers omvat dit ook een door OST opgesteld overzicht van verkenningen in andere landen, getiteld "The Future in Focus - a summary of national foresight programmes".

Jan de Wilt
Bureau NRLO
Januari 1999

[NRLO Home]